Synefryna a wątroba i nerki: czy to bezpieczne
Synefryna to jeden z najpopularniejszych składników „spalaczy tłuszczu” sprzedawanych w Polsce, od kiedy efedryna zniknęła z legalnego rynku suplementów. Wiele osób pyta jednak, czy regularne przyjmowanie ekstraktu z gorzkiej pomarańczy nie obciąża wątroby i nerek. Redakcja przeanalizowała dostępne badania, opisy przypadków i stanowiska instytucji nadzorujących żywność.
Czym jest synefryna i skąd się bierze
Synefryna to protoalkaloid występujący naturalnie w owocach gorzkiej pomarańczy (Citrus aurantium), a w mniejszych ilościach także w mandarynkach i niektórych innych cytrusach. W suplementach diety stosuje się standaryzowane ekstrakty ze skórki niedojrzałych owoców, zwykle z deklarowaną zawartością p-synefryny na poziomie kilku procent.
Chemicznie synefryna należy do amin biogennych i strukturalnie przypomina adrenalinę oraz efedrynę. To podobieństwo wywołuje wiele obaw, ale kluczowe są szczegóły budowy cząsteczki. Forma para (p-synefryna), dominująca w gorzkiej pomarańczy, wiąże się z receptorami adrenergicznymi alfa-1 i beta-1 znacznie słabiej niż m-synefryna (fenylefryna) stosowana w lekach na katar.
Producenci reklamują synefrynę jako składnik zwiększający wydatek energetyczny i utlenianie tłuszczu. Badania wskazują na niewielki wzrost spoczynkowej przemiany materii oraz wyższy udział tłuszczów w metabolizmie podczas wysiłku o niskiej intensywności, ale efekt na masę ciała w dłuższej perspektywie jest skromny.
W Polsce synefryna jest dopuszczona w suplementach diety, które zgłasza się do Głównego Inspektoratu Sanitarnego. Zespół ds. Suplementów Diety przy GIS wydał opinie dotyczące maksymalnych dawek tej substancji i jej łączenia z kofeiną, dlatego warto sprawdzać, czy produkt mieści się w zalecanych granicach.
Jak organizm metabolizuje synefrynę
Po spożyciu synefryna wchłania się z przewodu pokarmowego stosunkowo szybko. Maksymalne stężenie we krwi pojawia się zwykle po 1–2 godzinach, a okres półtrwania jest krótki, co oznacza, że substancja nie kumuluje się w organizmie przy typowym stosowaniu raz lub dwa razy dziennie.
Głównym szlakiem rozkładu jest oksydacyjna deaminacja przez monoaminooksydazę (MAO), enzym obecny m.in. w wątrobie i ścianie jelita. Powstałe metabolity, przede wszystkim kwas p-hydroksymigdałowy, są następnie wydalane z moczem. Wątroba i nerki biorą więc udział w eliminacji synefryny, podobnie jak w przypadku wielu innych składników diety.
Udział tych narządów w metabolizmie nie oznacza automatycznie, że substancja jest dla nich toksyczna. Toksyczność zależy od dawki, czasu stosowania, obecności innych substancji oraz indywidualnych predyspozycji. W przypadku synefryny nie opisano w badaniach klinicznych specyficznego mechanizmu uszkadzania hepatocytów ani komórek kanalików nerkowych.
Ważna jest za to możliwość interakcji. Leki z grupy inhibitorów MAO spowalniają rozkład synefryny i mogą nasilać jej działanie na układ krążenia. Ekstrakty cytrusowe mogą też zawierać furanokumaryny, które wpływają na enzymy z rodziny cytochromu P450, podobnie jak sok grejpfrutowy.
Wątroba: dane z badań i opisy przypadków
W kontrolowanych badaniach klinicznych z udziałem zdrowych dorosłych, w których stosowano p-synefrynę w dawkach do kilkudziesięciu miligramów dziennie przez okres do kilku tygodni, nie odnotowano istotnych zmian w aktywności enzymów wątrobowych (ALT, AST, GGTP) ani bilirubiny. Przeglądy Stohsa i współpracowników podsumowały te wyniki jako uspokajające.
W literaturze medycznej istnieją jednak pojedyncze opisy uszkodzenia wątroby u osób przyjmujących wieloskładnikowe preparaty odchudzające zawierające gorzką pomarańczę. Problem polega na tym, że takie produkty zwykle łączą kilka lub kilkanaście substancji: kofeinę, ekstrakt z zielonej herbaty, johimbinę i inne. Ustalenie, który składnik odpowiada za uszkodzenie, bywa niemożliwe.
Amerykańska sieć badająca polekowe uszkodzenia wątroby (DILIN) wskazuje, że suplementy na odchudzanie i „budowanie masy” stanowią rosnący odsetek przypadków hepatotoksyczności. Wśród podejrzanych składników częściej wymienia się jednak skoncentrowane katechiny z zielonej herbaty niż samą synefrynę.
Wniosek jest ostrożny: izolowana p-synefryna w umiarkowanych dawkach nie wydaje się istotnie obciążać wątroby u zdrowych osób, ale ryzyko rośnie przy preparatach złożonych, wysokich dawkach, równoczesnym stosowaniu alkoholu i leków metabolizowanych w wątrobie.
Nerki i układ krążenia
Bezpośrednich dowodów na nefrotoksyczność synefryny u ludzi praktycznie brak. Nerki wydalają jej metabolity, ale w badaniach nie obserwowano wzrostu kreatyniny ani spadku przesączania kłębuszkowego. Pośrednim zagrożeniem dla nerek może być natomiast wpływ na ciśnienie tętnicze i odwodnienie.
Sama p-synefryna w badaniach podnosiła ciśnienie w niewielkim stopniu lub wcale. Sytuacja zmienia się, gdy łączy się ją z kofeiną w dużych ilościach. Taka kombinacja może zwiększać tętno i ciśnienie skurczowe, zwłaszcza u osób wrażliwych lub z nadciśnieniem, które samo w sobie jest jednym z głównych czynników uszkadzających nerki.
Drugi mechanizm to odwodnienie. Treningi w redukcji, niska podaż węglowodanów, sauna i stymulanty zwiększające potliwość mogą razem obciążać nerki, szczególnie gdy dochodzi do tego bardzo wysoka podaż białka i niewystarczające picie wody.
| Czynnik | Wpływ na wątrobę | Wpływ na nerki | Komentarz redakcji |
|---|---|---|---|
| p-synefryna sama, umiarkowana dawka | Brak istotnych zmian w badaniach | Brak istotnych zmian | Profil uznawany za korzystny |
| Synefryna + duża dawka kofeiny | Niejasny | Pośredni, przez ciśnienie | Najczęstsza kombinacja w spalaczach |
| Preparaty wieloskładnikowe | Opisy przypadków uszkodzeń | Rzadkie opisy | Trudno wskazać winny składnik |
| Alkohol, leki, odwodnienie | Nasila obciążenie | Nasila obciążenie | Czynniki modyfikowalne |
Monitorowanie jest proste: podstawowy panel krwi obejmujący ALT, AST, GGTP, kreatyninę z eGFR oraz badanie ogólne moczu pozwala wychwycić niepokojące zmiany, zanim pojawią się objawy.
Kto powinien zachować szczególną ostrożność
Nie każdy powinien sięgać po synefrynę. Istnieją grupy, u których ryzyko działań niepożądanych jest wyraźnie wyższe niż u młodej, zdrowej osoby trenującej rekreacyjnie, i to one powinny przed suplementacją porozmawiać z lekarzem.
- Osoby z nadciśnieniem tętniczym, zaburzeniami rytmu serca lub chorobą wieńcową.
- Pacjenci z przewlekłą chorobą nerek lub wątroby, w tym z niealkoholową stłuszczeniową chorobą wątroby.
- Osoby przyjmujące inhibitory MAO, leki przeciwdepresyjne, leki na nadciśnienie lub preparaty metabolizowane przez CYP3A4.
- Kobiety w ciąży i karmiące piersią oraz osoby niepełnoletnie.
- Sportowcy z nadwrażliwością na stymulanty, łączący kilka produktów z kofeiną.
Sportowcy wyczynowi powinni pamiętać, że synefryna znajduje się w programie monitoringu Światowej Agencji Antydopingowej (WADA). Nie jest substancją zakazaną, ale suplementy złożone mogą być zanieczyszczone stymulantami, które już figurują na liście zakazanej.
Warto też zwracać uwagę na łączną dzienną ilość kofeiny ze wszystkich źródeł: kawy, napojów energetycznych, przedtreningówek i spalaczy. To właśnie suma stymulantów, a nie pojedynczy składnik, najczęściej odpowiada za kołatanie serca, bezsenność i skoki ciśnienia.
Niepokojące objawy, takie jak zażółcenie skóry lub białek oczu, ciemny mocz, ból pod prawym łukiem żebrowym, obrzęki czy wyraźne zmniejszenie ilości oddawanego moczu, wymagają natychmiastowego odstawienia preparatu i kontaktu z lekarzem.
Wnioski redakcji
Dostępne dane kliniczne nie wskazują, by izolowana p-synefryna w umiarkowanych ilościach uszkadzała wątrobę lub nerki u zdrowych dorosłych. Jej metabolizm jest szybki, a substancja nie kumuluje się w organizmie.
Największe ryzyko wiąże się z produktami wieloskładnikowymi, wysokimi dawkami stymulantów, alkoholem, odwodnieniem i interakcjami z lekami. To te czynniki, a nie sama synefryna, najczęściej pojawiają się w opisach powikłań.
Rozsądne podejście to wybór produktów o jasnym składzie, trzymanie się zaleceń producenta i opinii GIS oraz okresowa kontrola enzymów wątrobowych i parametrów nerkowych przy dłuższym stosowaniu.
Jeśli temat cię interesuje, polecamy także nasze materiały o kofeinie w sporcie, o interpretacji wyników prób wątrobowych oraz o bezpiecznym tempie redukcji tkanki tłuszczowej.
Bibliografia
- Stohs SJ, Preuss HG, Shara M. A review of the human clinical studies involving Citrus aurantium (bitter orange) extract and its primary protoalkaloid p-synephrine. Int J Med Sci. 2012;9(7):527–538.
- Stohs SJ, Preuss HG, Shara M. The safety of Citrus aurantium (bitter orange) and its primary protoalkaloid p-synephrine. Phytother Res. 2011;25(10):1421–1428.
- Haaz S, Fontaine KR, Cutter G, et al. Citrus aurantium and synephrine alkaloids in the treatment of overweight and obesity: an update. Obes Rev. 2006;7(1):79–88.
- Gutiérrez-Hellín J, Del Coso J. Acute p-synephrine ingestion increases fat oxidation rate during exercise. Br J Clin Pharmacol. 2016;82(2):362–368.
- Ratamess NA, Bush JA, Kang J, et al. The effects of supplementation with p-synephrine alone and in combination with caffeine on resistance exercise performance. J Int Soc Sports Nutr. 2015;12:35.
- Navarro VJ, Khan I, Björnsson E, et al. Liver injury from herbal and dietary supplements. Hepatology. 2017;65(1):363–373.
